Gan được ví như một nhà máy chế biến các thực phẩm mà chúng ta ăn vào để biến đổi thành các chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể. Các bệnh về gan, nhất là viêm gan, có thể ảnh hưởng đến ăn uống. Ngược lại dinh dưỡng sai lầm cũng có thể làm cho bệnh gan bị nặng thêm. Do đó, ăn uống đúng cách khi bị bệnh cũng được xem như một biện pháp điều trị không dùng thuốc.

Dinh dưỡng hợp lý khi bị viêm gan là thực hiện một chế độ ăn uống cân đối giữa các thành phần chất đường, chất béo, chất đạm và các vitamin, khoáng chất. Ngoài ra, cũng cần kết hợp các biện pháp nghỉ ngơi, điều tiết làm việc, sinh hoạt thể lực sao cho phù hợp để tăng cường sức lực, chống chọi với bệnh tật và làm cho bệnh mau hồi phục.

Đối với người bệnh viêm gan cấp

Trong viêm gan cấp, tế bào gan bị phá huỷ cấp tính. Các hoạt động bình thường của gan có thể bị xáo trộn, thường biểu hiện bằng các triệu chứng như mệt mỏi và rối loạn tiêu hoá: chán ăn, ăn không tiêu, sình bụng, tiêu chảy, nhất là hay bị nôn ói. Khi đó, chúng ta cần áp dụng một chế độ nghỉ ngơi và ăn uống hợp lý. Không nhất thiết phải kiêng ăn quá mức mà ngược lại cần ăn đầy đủ dinh dưỡng và năng lượng. Nên chọn các thức ăn dễ tiêu hoá như các chất bột – đường dễ hấp thu (gạo, ngũ cốc, đường, mật ong và hoa quả ngọt). Bệnh nhân thường được khuyên ăn nhiều trái cây ngọt như chuối nhưng không có nghĩa là “ăn chuối để chữa bệnh viêm gan” như một số người đã lầm tưởng. Riêng các chất đạm, nên chọn các loại có giá trị dinh dưỡng cao nhưng ít chất béo như lòng trắng trứng (không ăn lòng đỏ trứng), các loại thịt cá nạc, sữa không béo, đậu hũ. Lượng đạm cần cung cấp đầy đủ như một người bình thường (tức là 50 – 70g mỗi ngày). Nếu bị viêm gan quá nặng, bắt đầu có các triệu chứng vật vã, lơ mơ báo hiệu tình trạng sắp bị hôn mê thì phải giảm lượng đạm chỉ còn dưới 40g mỗi ngày, bởi các chất như amôniắc (NH3) sinh ra từ chất đạm không được gan đào thải, sẽ tích tụ trong máu gây ảnh hưởng đến hoạt động của não. Đối với chất béo, nên giảm bớt chứ không cữ ăn hoàn toàn. Không ăn các thức ăn có nhiều cholesterol như óc, tim, gan, lòng heo, lòng đỏ trứng vì sự bài tiết mật có thể bị giảm hoặc bế tắc, dẫn đến không tiêu hoá hết các chất béo. Chất béo chỉ sử dụng khoảng 10% tổng năng lượng (15g mỗi ngày). Đặc biệt, ăn nhiều rau quả tươi sẽ cung cấp chất khoáng và các vitamin rất cần thiết để gan hoạt động bình thường trở lại.

Một vấn đề hết sức quan trọng bắt buộc phải tuân thủ, đó là ngưng hẳn rượu bia và các thức uống có cồn cho đến khi gan hồi phục hoàn toàn. Thận trọng khi sử dụng các loại thuốc vì một số thuốc có thể gây độc cho gan như thuốc an thần, các thuốc giảm đau – chống viêm, ngay cả paracetamol. Khi cần sử dụng bất kỳ một loại thuốc nào nên hỏi ý kiến của thầy thuốc chứ không được tự ý uống. Nếu bệnh nhân bị nôn ói liên tục hoặc tiêu chảy nhiều, cần được nhập viện để truyền dịch và nuôi ăn bằng đường truyền tĩnh mạch. Còn như chỉ buồn nôn nhẹ thì có thể điều trị ở nhà bằng cách dùng một số thuốc chống nôn thông thường. Nên chia thành các bữa ăn nhỏ trong ngày, ăn từng ít một, đừng ăn một lần quá no. Bệnh nhân viêm gan thường hay bị chán ăn và nôn ói vào buổi chiều cho nên có thể cho ăn nhiều hơn vào buổi sáng, còn chiều tối ăn nhẹ hoặc uống sữa để tránh đầy bụng và nôn sau khi ăn. Nên nghỉ ngơi, tránh làm việc nặng nhọc. Khi gan hồi phục hoàn toàn, có thể ăn uống trở lại như bình thường.

Khi bệnh trở nên viêm gan mạn

Khi gan bị viêm mạn tính, đa số các bệnh nhân không có triệu chứng gì đặc biệt, họ vẫn cảm thấy bình thường mặc dù gan có thể đã bị hư hoại ngày một nặng hơn. Một số bệnh nhân có cảm giác mệt mỏi và ăn uống kém đi. Chế độ ăn vẫn phải cân đối giữa các chất đường, đạm, béo và cung cấp đầy đủ năng lượng. Việc ăn uống đủ chất và năng lượng sẽ giúp bệnh nhân cảm thấy khoẻ hơn, cơ thể có đủ sức chống chọi với tình trạng nhiễm trùng cũng như các tác dụng phụ do điều trị gây ra. Khi vẫn còn cảm giác ăn uống và tiêu hoá bình thường, nhất là chưa bị sưng phù, bệnh nhân không cần thiết phải kiêng ăn quá mức. Chính vì ăn kiêng quá mức, nhất là thức ăn quá nhạt nhẽo sẽ làm bệnh nhân cảm thấy chán ăn. Ăn uống kém càng làm cho người bệnh mệt mỏi, thiếu sức hoạt động và bệnh gan bị nặng hơn. Tuy nhiên, bệnh nhân cần hạn chế bớt các thức ăn quá nhiều gia vị và dầu mỡ sẽ gây khó tiêu. Nên chọn các loại đạm có giá trị dinh dưỡng cao mà dễ tiêu hoá như đậu nành, đậu hũ... Ở bệnh nhân viêm gan mạn tính, chất glycogen (một loại đường dự trữ ở gan) sẽ bị giảm, cho nên cần cung cấp đều đặn chất bột – đường như bánh, trái cây ngọt; nếu không, bệnh nhân dễ bị những cơn mệt lả, vã mồ hôi do giảm lượng đường trong máu.

Dù bị bệnh gan mạn tính do bất kỳ nguyên nhân nào, bệnh nhân cũng không nên uống rượu bia nhiều vì sẽ làm cho tình trạng viêm gan bị nặng hơn. Bệnh nhân có thể uống mỗi ngày một viên thuốc bổ để cung cấp thêm các vitamin và khoáng chất cần thiết cho hoạt động bình thường của gan. Nếu viêm gan mạn do nghiện rượu, cần phải bổ sung thêm các vitamin nhóm B và axit folic. Sinh hoạt bình thường. Tập thể dục, chơi thể thao vừa sức. Tránh các công việc quá nặng nhọc.

Trường hợp vàng da tắc mật

Khi bị vàng da do tắc mật lâu ngày, bệnh nhân viêm gan thường bị tiêu chảy và phân sẽ có váng mỡ do mật không được bài tiết xuống ruột đầy đủ để tiêu hoá chất béo. Ngoài ra, bệnh nhân còn bị thiếu các vitamin tan trong mỡ như vitamin A (khi thiếu sẽ bị quáng gà và khô mắt), vitamin D (khi thiếu sẽ gây còi xương ở trẻ và loãng xương ở người lớn), vitamin K (khi thiếu sẽ dễ bị chảy máu), vitamin E (cần cho sự chống lão hoá và cấu tạo của các tế bào). Khi bị tắc mật, phải hạn chế các chất mỡ động vật. Dầu đậu nành có thể dễ tiêu hoá hơn nhưng nó không cung cấp đủ các chất béo cần thiết. Mỗi tháng, bệnh nhân cần được tiêm bắp vitamin K1, bổ sung thêm vitamin A, vitamin D. Nếu bị ngứa khắp người, có thể dùng thuốc cholestyramine để ngăn sự hấp thu muối mật sẽ làm giảm bớt ngứa.